ما 45 مهمان و یک عضو آنلاین داریم

اولین شماره فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات کلامی منتشر شد

توحید، نخستین آموزه ­ای است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم با شعار "قولوا لا اله الا الله تفلحوا" به مردم ابلاغ نموده و تنها به ذکر این شعار بسنده نکرده و به تبیین و بیان اجزا و لوازم آن نیز پرداخته و با سران ادیان و مکاتب دیگر در این مورد و دیگر آموزه ­های اسلامی مناظره می ­نمود. 

در اولین شماره از فصلنامه تحقیقات کلامی می خوانید:
1) نخستین واجب اعتقادی
 2) گستره معنایی حکمت الهی در کلام امامیه
 3) ابان بن تغلب؛ متکلمی از تبار محدثان امامیه
 4) امامیه پژوهی در منابع فرقه ­نگاری اهل سنت
 5) تطور نظریه اشاعره درباره رؤیت خدا در نگاه متکلمان اشعری
 6) ترجیح بلامرجح و اختیار
 7) تأثیر اندیشه‌های فلسفی بر قرائت فخر رازی از نظریه کسب
 
 علم کلام عهده ­دار بررسی بنیادی ­ترین ساحت حیات انسان، یعنی باورها و اعتقادات از نگاه دینی می ­باشد. ادیان الهی و توحیدی که اسلام خاتم آنها است، برای هدایت انسان به نور و رهایی او از ظلمت آمده­ و بی­ گمان، باورها و جهان ­بینی نقش نخست را در این راستا بر عهده دارند. از همین رو دانش کلام،‏ علم اصول دین و فقه اکبر نامیده شده است.
 توحید، نخستین آموزه­ای است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم با شعار "قولوا لا اله الا الله تفلحوا" به مردم ابلاغ نموده و تنها به ذکر این شعار بسنده نکرده و به تبیین و بیان اجزا و لوازم آن نیز پرداخته و با سران ادیان و مکاتب دیگر در این مورد و دیگر آموزه­ های اسلامی مناظره می ­نمود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در این مناظره ­ها گذشته از اثبات توحید و دیگر اصول دین، به شبهات مخالفان پاسخ می­ دادند و گاه دیدگاه ­های معارض مورد نقد قرار می­ گرفت. اهل بیت معصوم علیهم السلام که پیشوایان دین پس از آن حضرت بودند، نیز به همین سیره عمل می­ کردند و این کار پس از ایشان توسط اصحاب نیز به همین روش ادامه یافت.
 پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم و امامان علیهم السلام پس از آن حضرت را می ­توان نخستین متکلمان اسلامی دانست که در این راستا کتاب الاحتجاج طبرسی منعکس کننده این سیره می ­باشد.
 علم کلام پس از آن حضرت تطورهای مختلفی پیدا کرد و در هر زمان متناسب با فضای فرهنگی آن زمان و مکان خاص، مدرسه ­های مختلفی مانند کوفه، بغداد، قم، حله و خراسان پدید آمد. این علم در میان کسانی که مرجعیت امامان علیهم السلام را قبول نداشتند داستانی شنیدنی دارد و نشان می ­دهد که جدایی از اهل بیت علیهم السلام از نظر اعتقادی چه آثار زیان­باری در جهان اسلام پدید آورد و مکاتبی همچون خوارج، مرجئه، جبریه، قدریه، معتزله، اشاعره و وهابیت از آثار چنین تفکری است.
 از ابعاد و کارکردهای علم کلام که در واقع وظایف یک متکلم است، می ­توان به استنباط، تبیین، تنظیم، اثبات، رد شبهات و رد مکاتب معارض اشاره نمود. بحث و بررسی محققانه آموزه ­های اعتقادی اسلام در این ابعاد شش­گانه به مجله تحقیقات کلامی مرتبط می­ باشد که در اهداف اساسنامه مجله به آن اشاره شده است.
 انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه قم درسال 1387 به منظور تعمیق و توسعه مباحث تخصصی دانش کلام اسلامی، تقویت و گسترش نظریه­ پردازی، پرسش­گری، آزاد اندیشی، نقد و مناظره مبتنی بر آموزه­ های اسلامی تأسیس گردید. هدف بنیادین این انجمن در زمینه پژوهش، ایجاد روح تتبع در میان طلاب و فضلای حوزه علمیه، دانشجویان و استادان است تا در سیر تحول و پژوهش به دوره­ای از حیات اجتماعی و فرهنگی برسند که بتوانند خلاء علمی رشته ­های مختلف كلامی را متناسب با فرهنگ اسلامی پر کرده و راه را برای بازخیزی تمدن اسلامی هموار سازند.
 انتشار حاصل زحمات طاقت فرسای پژوهشگران این عرصه نیازمند بلندگوهایی است که بتواند از منابر ابلاغ معارف، صدای حقیقت را به گوش اهل تحقیق و رهپویان راه حق برساند. نشریات علمی و تخصصی از جمله این منبرها و مقالات علمی از جمله این بلندگوها هستند.
 انجمن کلام اسلامی برای بازتاب سخن اندیشمندان و پژوهشگران عرصه عقاید و کلام اسلامی، نشریه­ ای علمی ـ پژوهشی در موضوعات مرتبط و با اهداف ذیل انتشار می نماید:
1) ارائه جدیدترین پژوهش­ ها در مسائل كلامی مبتنی بر آموزه ­های قرآن و مکتب اهل بیت علیهم السلام؛

 2)  پاسخ­گویی به نیازهای عینی جامعه اسلامی ایران در زمینه مسائل اعتقادی؛
 3)  معرفی بنیادهای نظری كلام اسلامی و پاسخ به چالش­ های نظری؛
 4)  تبیین تفکر اسلامی شیعی در عرصه اعتقادات؛
 5)  دفاع عالمانه و منصفانه از آموزه­ های اعتقادی تشیع؛
 6)  تلاش در تولید فکر و اندیشه دینی بومی؛
 7)  زمینه­ سازی نشر دستاوردهای علمی ـ پژوهشی اندیشمندان حوزوی و دانشگاهی در موضوعات کلامی.
 فـصلنامه تـحقیقات کـلامی بـا رعـایت اسـتانداردهای تـحقیقات عـلمی، عـرصه ­ای بـرای حضور انـدیشمندان و پـژوهشگران ارجمند حوزوی و دانشگاهی است و به دنبال ایجاد کرسی مکتوب نظریه ­پردازی در مسائل فکری و اعتقادی می ­باشد. از این رو، از تضارب آرا و اندیشه­ ها استقبال کرده و از گرایش­ های مختلف فکری دعوت به عمل می­ آورد تا با حضور عالمانه و منصفانه در تولید و نقد اندیشه سهیم باشند.
  نوشتارهایی که در این راستا و اهداف و بر اساس روش­ های پذیرفته شده تحقیق و پژوهش باشد و فرهیختگان را اعم از اساتید و طلاب و دانشجویان کلام، مخاطب خود بداند، پس از تایید ارزیابان، در مجله منتشر می­ شود.
 امیدواریم این مجله گامی در راستای تبیین و دفاع از آموزه­ های اعتقادی اسلام و معارف اهل بیت علیهم السلام و آماده­ سازی بنیادهای معرفتی لازم برای تولید علوم انسانی هماهنگ با اسلام و فرهنگ اسلامی باشد.
 
 


 خلاصه مقالات شماره اول
 مقاله1) نخستین واجب اعتقادی

 رضا برنجکار، مهدی نصرتیان­اهور
 چکیده
 نخستین واجب اعتقادی یکی از مسائل چالش برانگیز در علم کلام است. شک، قصد، اراده، نظر، استدلال و معرفت ­الله از مهمترین نظریه ­های این بحث می ­باشد. اگر مقصود از نخستین واجب، نخستین واجب به حسب مقصود اصلی باشد باید معرفت ­الله را مصداق آن معرفی نمود و اگر مقصود از نخستین، اولین به هر عنوان باشد، قصد و اراده،  نخستین واجب اعتقادی است. البته اگر به معرفت فطری و قلبی خدا معتقد باشیم، اعتقاد و ایمان به خدا نخستین واجب خواهد بود.
 واژگان کلیدی
 نظر، معرفت عقلی، واجب اعتقادی، معرفت الله، شک دستوری، اراده.
 
 


مقاله2) گستره معنایی حکمت الهی در کلام امامیه
سیدمحمود موسوی، محمد رنجبرحسینی
چکیده
حکمت الهی و حکیم بودن خداوند یکی از مبانی فکری متکلمان امامیه و راهگشای مباحث مهم کلامی است. ردپای انگاره حکیم بودن خداوند را می­ توان در مباحثی چون قاعده حسن و قبح عقلی، قاعده لطف، ضرورت بعثت انبیا و نصب امام، هدفمندی افعال الهی، آلام، اعواض، انتصاف و سایر مباحث کلامی یافت.
متکلمان امامیه گاهی از حکیم بودن خداوند «اجتناب او از هرگونه فعل قبیح و اخلال در امر واجب» را اراده نموده‌اند که این مهمترین لایه معنایی از حکمت الهی است و با مفهوم عدل الهی یکسان گرفته شده است. در این مقاله سعی شده با رویکردی کارکرد گرایانه به مفهوم ­شناسی حکمت الهی در اندیشه متکلمان امامیه پرداخته که تا حدودی به دلیل این یکسان انگاری اشاره شود. بر اساس این انگاره هر نوع امر و فعل قبیح مانند: ظالم بودن، عبث بودن، کذب، نقض غرض و امور دیگر از خداوند حکیم سلب می‌شود.
گاهی متکلمان امامیه با توجه به ریشه لغوی این واژه از حکمت الهی، اتقان صنع و فعل الهی را اراده نموده‌ و در مواردی نیز به معنای معرفت افضل و حقیقی به همه اشیا دانسته‌ اند. با بررسی اندیشه‌ های متکلمان امامیه مشخص می­ شود که حکمت الهی نسبت به معنایی که از آن اراده می ­شود می ­تواند از صفات ذاتی یا فعلی خداوند باشد.
واژگان کلیدی
 متکلمان امامیه، حکمت، حکیم، عدل.
 


  مقاله 3) ابان بن تغلب؛ متکلمی از تبار محدثان امامی
 محمد جاودان، حسین منصوری­راد
 چکیده
 ابان بن تغلب از اصحاب جلیل‌القدر امام باقر و امام صادقعلیهما السلام است که منابع فریقین او را به نیکویی ستوده‌اند. برآیند داده‌های تاریخی نشان می­ دهد که وی بیش از همه به فقه اهتمام داشته است. با این همه، نوشتار حاضر تلاش نموده با رویکرد تحلیلی، نشان دهد که وی علاوه بر تفقه، در دانش کلام نیز تخصص داشته و به خوبی آن را به کار می‌ بسته است؛ این مهم با بررسی اتکای او به منبع وحیانی در تبیین دقیق مبانی فکری شیعه و دفاع از آموزه‌های آن، توانمندی در پاسخگویی به پرسش­ های شیعه و غیر آن، مواجهه صحیح با شبهات، حجم زیادی از روایت ­های اعتقادی صورت می‌گیرد تا در انجام، دغدغه‌های کلامی او را به نظاره بگذارد.
 واژگان کلیدی
 ابان بن تغلب، مدرسه کوفه، جریان‌های کلامی، محدث ـ متکلم.
 
 


 مقاله4) امامیه‌ پژوهی در منابع فرقه‌ نگاری اهل‌ سنت
 محمدتقی سبحانی، اکبر اقوام­ کرباسی
 چکیده
 التبصیر فی الدین اثری در دانش فرقه‌شناسی است که ابوالمظفر اسفراینی در قرن پنجم به رشته تحریر درآورده است. این كتاب از جمله آثاری است كه محققان عرصه شیعه‌ شناسی در بازخوانی شیعه از اطلاعات آن بهره می‌ گیرند. وی کتاب را بر پایه حدیث افتراق تألیف کرده و از میان هفتاد و سه فرقه، بیست فرقه را به شیعه اختصاص داده است. آغاز شکل گیری شیعه امامی که در این کتاب با عناوینی چون رافضی، امامی، قطعیه و اثنی‌عشریه شناسانده شده به ابن سبای یهودی نسبت داده شده است. تفاوت اصلی فرقه امامیه در اندیشه اسفراینی بر سر اختلاف در مسأله امامت در میان این فرقه بوده است. در تصویرگری اسفراینی از امامیه به دلیل این­که این گروه عقیده­ای به قرآن و حدیث ندارد، به بسیاری از مشکلات اعتقادی مانند تحریف قرآن، تشبیه، تجسیم، جبر و ... هم معتقد هستند. در این میان ائمه معصومینعلیهم السلام  جایگاه ممتاز و ویژه‌‌ ای در التبصیر دارند لیکن نه تنها ارتباطی بین روافض و حضرات معصومینعلیهم السلام  در این اثر وجود ندارد بلکه به طور اساسی نفی می‌گردد. به طور کلی نه همانند یک فرقه‌نگار بلکه مانند یک اشعری متعصب تلاش کرده که پندار و باور خویش را نیکو بپروراند و در مقابل، تمام معایب و بدی‌ ها را به دیگران به ویژه روافض نسبت داده است.
 واژگان کلیدی
 اسفراینی، التبصیر، امامیه، روافض، شیعه‌شناسی، ‌امامیه پژوهی.
 
 


 مقاله 5) تطور نظریه اشاعره درباره رؤیت خدا
 محمدجواد نجفی، نرگس بهشتی
 چکیده
 بحث از رؤیت خدا و چگونگی آن از مهمترین بحث­ های کلامی در میان فرق اسلامی  از جمله اشاعره است. متقدمان اشعری بنابر دلایل نقلی اعتقاد دارند که خداوند قابل رؤیت است و مؤمنان در آخرت می ­توانند خدا را با چشم سر ببینند. این نظر اشاعره در روند تاریخی با تغییراتی روبرو شد؛ به طوری که در دوره­ای استدلال­ های عقلی و در زمانی رویکرد عرفانی در میان آنها قوت گرفت.
 فخر رازی از جمله اندیشمندان اشعری است که در این باره سخن گفته و نظریه­ او به جهت شرایط روحی و تاریخی­ اش با اشاعره پیش از خود متفاوت است. ایشان پس از بررسی نظرهای مختلف معتقد شد که رؤیت خدا با دلایل عقلی قابل اثبات نیست و مقوله ای است که جز با نقل و سمع نمی ­توان به آن دست یافت.  او در پایان، رؤیت خدا در آخرت را نوعی کشف دانست و به این ترتیب دیدگاهی را پذیرفت که قرن ­ها قبل امامیه در پرتو تعالیم اهل بیتعلیهم السلام به آن دست یافته بودند.
 واژگان کلیدی
 رؤیت، اشعری، رازی، دلایل نقلی، براهین عقلی، کشف، حس ششم
 
 


 مقاله 6) ترجیح بلا مرجح و اختیار
 احمد حیدرپور
 چکیده
 در این نوشتار سعی شده تا نظریه استحاله ترجیح بلامرجح و ارتباط آن با اختیار به زبانی ساده ولی علمی و مستند بیان شود. از این روی بعد از مفهوم ­شناسی موضوع مورد بحث، ابتنای نظریه استحاله ترجیح بلامرجح بر لزوم علت غایی در افعال اختیاری و قاعده فلسفی «علت غایی، علت فاعلیت فاعل است» و ناسازگاری آن با اختیار به معنای امکان فعل و ترک، بررسی گشته و سپس به دیگر لوازم این نظریه فلسفی اشاره شده است. علت پرداختن به قاعده استحاله ترجیح بلامرجح، ارتباط وثیق آن با دیگر مسائل مهم فلسفی نظیر معنا و مفهوم اختیار، همراهی علت تامه و معلول در فعل فاعل مختار، حدوث و قدم عالم، شناخت صفات و افعال خداوند، شناخت انسان و ارتباط افعال او با قضا و قدر الهی است. در این راستا سعی شده با مراجعه به منابع اصیل فلسفی و طرح پرسش و پاسخ و لوازم هر یک از دو دیدگاه حقانیت دیدگاه، کلامی در این مسأله آشکار گردد.
 واژگان کلیدی
 مرجح، ترجیح بلامرجح، ترجح بلامرجح، اصل علیت، اختیار، اراده، انتخاب
 
 


مقاله 7) تأثیر اندیشه‌های فلسفی بر قرائت فخر رازی از نظریه کسب
 عین ­الله خادمی، سیدحسن طالقانی
 چکیده
 نظریه کسب از سوی متکلمان اشعری برای تبیین ارتباط فعل اختیاری انسان (فاعل) و خدا ارائه شده است. بر اساس این نظریه افعال اختیاری، مانند سایرمخلوقات با اراده و قدرت الهی خلق شده و نقش انسان در افعال خویش تنها به عنوان کاسب تعریف می‌شود. این نظریه مبتنی بر مبانی متعددی است که با پاره‌ای از اصول فلسفی در تعارض می ­باشد. فخررازی با وجود همراهی با بسیاری از مبانی کلامی اشاعره و حتی اعتقاد به مخلوق بودن افعال عباد و عدم استقلال انسان در فعل خویش، به دلیل پذیرش آموزه‌ های فلسفی، تقریری متفاوت از نظریه کسب ارائه نموده و در مواردی نه تنها از قبول نظریه کسب خودداری کرده بلکه این نظریه را اسمی بدون مسمی معرفی می‌ کند.
 واژگان کلیدی
 کسب، فخررازی، فعل اختیاری، خلق اعمال.
 
 


 به استناد ماده واحده مصوبه جلسه 625 مورخ 1387/3/21 شورای عالی انقلاب فرهنگی، مصوبات شورای عالی حوزه علمیه قم در خصوص اعطای امتیازعلمیبه مجلات علمی، تأسیس انجمن­ های علمی، قطب­ های علمی و واحدهای پژوهشی و همچنین امتیازات کرسی­ های نظریه­ پردازی، نقدو مناظره و آزاداندیشی در حـوزه، دارای اعـتبار رسمی بـوده و مـوجد امـتیازات قـانونی در دانـشگاه­ ها و حوزه ­های علمیه می ­باشد.
 
 به استناد مصوبه 585 مورخ1387/6/24 شورای عالی حوزه­ های علمیه و با توجه به ارزیـابی کـمیسیون نـشریات علمی حوزه، شورای اعطای مجوزها و امتیازهای علمی در جـلسه مورخ 1392/3/28 رتـبه عـلمی ـ پـژوهشی به نـشریه تـحقیقات کـلامی اعـطاء گردید.
 
 انجمن کلام اسلامی آماده دریافت مقالات علمی شما فرهیختگان و دانشوران ارجمند می باشد.

 

 
                                                                                                                                                                              انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه
 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی