ما 34 مهمان و یک عضو آنلاین داریم

دوازدهمین شماره از فصلنامه تحقیقات کلامی منتشر شد

در این شماره می خوانید:

1) بررسی و نقد دیدگاه دکتر عابد الجابری درباره خاستگاه تشیع / علیرضا آل‌بویه و حمزه‌علی اسلامی‌نسب

2) تمایز میان خالقیت و فاعلیت؛ نظریه‌ای ناتمام برای فرار از جبر و تفویض / سیدحسن طالقانی

3) پژوهشی در جبر فلسفی و سلطنت نفس در اندیشه محقق خوئی / محمّدعلی اسماعیلی

4) پیامبری و هم‌زبانی / حسین بهرامی اقدم

5) رهیافتی فراموش‌شده از پدیده نسخ درکلام امامیه /  سیدابراهیم موسوی

6) تحلیل آموزه «بداء» بر اساس روایات اهل‌ بیت علیهم السلام / سیدجمال الدین موسوی

7) نقد و بررسی شبهات کتاب «اصول مذهب الشیعه» درباره بداء / عطیه‌سادات فیض و  محمدحسن نادم

 

مقاله 1: بررسی و نقد دیدگاه دکتر عابد الجابری دربارۀ خاستگاه تشیع

علیرضا آل‌بویه[1]

حمزه‌علی اسلامی‌نسب[2]

چکیده

«دکتر محمد عابد الجابری» از مشهورترین متفکران معاصر جهان عرب است که توانست در محافل علمی جهان عرب و حتی غرب، به شهرت قابل ملاحظه‌ای دست یابد. وی در تلاش بود برای رهایی جهان عرب از مشکلات بسیاری که در آن‌ها غوطه‌ور است، راهکارهایی ارائه دهد؛ از این رو به بررسی میراث­های پنج­گانۀ ایرانی، یونانی، صوفیانه، اسلامی خالص و عربی خالص پرداخت و معتقد شد که تمام عقب‌ماندگی‌های جهان عرب، ریشه در تشیع دارد که آیینی بیگانه از اسلام بوده و نتیجۀ ميراث­هاي قديمي پیش از اسلام و عمدتاً ميراث ايراني، یمنی، اسرائيليات عبدالله بن ‌سبأ، مختار و محمد بن حنفیه است. در این مقاله، ضمن گزارشی دقیق از خاستگاه تشیع در آثار عابد الجابری، خطاها، لغزش­ها، ادعاهای فاقد سند و پیش‌داورهای ناقص او تماماً بر اساس منابع اصیل اهل‌‌سنت نشان داده می‌شود.

 واژگان کلیدی

عابد الجابري، تشیع، یمنی‌ها، مختار، عبدالله بن ‌سبأ.

************************************

مقاله 2: تمایز میان خالقیت و فاعلیت؛ نظریه‌ای ناتمام برای فرار از جبر و تفویض

سیدحسن طالقانی[3]

چکیده

در تاریخ تفکر بشری، مسئله فاعلیت انسان و تبیین ارتباط میان ارادۀ خدا و ارادۀ انسان، پاسخ‌های متعددی یافته و دیدگاه‌های مختلفی را پدید آورده است. در میان مذاهب اسلامی نیز کسانی با تأکید بر حاکمیت ارادۀ الهی و نفی فاعلیت انسان، به جبر گراییده و گروهی دیگر برای حفظ فاعلیت حقیقی انسان، به تفویض متمایل شدند. در میان جریان اصحاب حدیث، کسانی با تمایز نهادن میان «فعل» و «مفعول» تلاش کرده‌اند راه‌حلی برای این مشکل تاریخی بیابند. این نظریه معتقد است، افعال بندگان اگرچه مخلوق و مفعول خداوند هستند، اما فعل او نیستند، بلکه حقیقتاً فعل انسان شمرده می‌شوند. به نظر می‌رسد، این تلاش با توجه به مبانی اصحاب حدیث در مسئلۀ فاعلیت، هم‌چنان گرفتار جبر است.

واژگان کلیدی

اصحاب حدیث، جبر، تفویض، فاعلیت انسان.

************************************

مقاله 3: پژوهشی در جبر فلسفی و سلطنت نفس در اندیشۀ محقق خوئی

محمّدعلی اسماعیلی[4]

چکیده

برخی مسائل فلسفی، منشأ جبرگرایی قلمداد شده‌اند که مهم‌ترینِ آن‌ها دو مسئله است: قاعدۀ فلسفیِ وجوب سابق و مسئله غیرارادی بودن اراده. برخی اصولیان، قاعدۀ ضرورت سابق را مختص علل موجَب دانسته و علت صدور افعال اختیاری را سلطنت و اعمال قدرت نفس می­دانند. آنان در راستای حل مسئله جبر و اختيار، ديدگاه جديدي ارائه کرده­اند كه به نام «نظريۀ طلب» يا «نظريۀ سلطنت نفس» مشهور است. محقق خوئی(ره) به تبیین این دیدگاه پرداخته و در صدد برآمده است تا در عرض دیدگاه فلاسفه، از دیدگاه سلطنت نفس دفاع کند. نوشتار حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین و ارزیابی دیدگاه محقق خوئی پرداخته است.

واژگان کلیدی

جبر فلسفی، اختيار، سلطنت نفس، ضرورت علّي، فاعل موجَب.

************************************

مقاله 4: پیامبری و هم‌زبانی

حسین بهرامی اقدم[5]

چکیده

به اعتقاد برخی با استناد به آیه­ی «مَا أرسَلنَا مِن رَسُولٍ اِلّا بِلِسَانِ قَومِه» هم‌زبانی پیامبران با قوم خود لازم بوده و پیامبرِ غیر هم­زبان با قومش، مبعوث نشده است؛ با دست‌مایه شدن این فهم از آیه، در خصوص نبوت پیامبر اکرم(ص) اشکال شده که نه‌تنها ایشان پیامبر غیر عرب‌زبانان نیست بلکه لازم است دعوای رسالت جهانی او، تکذیب گردد. صاحب‌نظران از این اشکال به طرقی مختلفی چون استثنا بودن پیامبر اسلام(ص) یا پیامبران اولوالعزم یا تفسیر قوم به قوم نژادی یا معاشرتی و امثال آن تخلص جسته­اند. به باور نویسنده باملاحظه دستور زبان عربی و قواعد دلالی آن اساس این فهم از آیه درست نبوده و مفهوم آیه، دلالت می­کند بر نفی ارسال پیامبرِ غیر هم­زبان در همان زمان برانگیختن شدن به رسالت نه بیشتر. درنتیجه استناد به این آیه برای طرح این اشکال صحیح نبوده، همچنان که دفع این اشکال با جواب­های فوق ناصحیح هست.

واژگان کلیدی

هم‌زبانی با قوم، هم‌زبانی رسولان، پیامبری و هم‌زبانی، رسالت جهانی، قوم پیامبران

************************************

مقاله 5: رهیافتی فراموش‌شده از پدیدۀ نسخ درکلام امامیه

 سیدابراهیم موسوی[6]

چکیده

نسخ، رویدادی در دنیای تشریع است که به صورت تغییر حکم پیشین پدیدار می‌گردد. تحلیل این پدیده از دیرباز، ذهن دانشمندان اسلامی را به خود مشغول کرده است. در دیدگاه رایج، نسخ به معنای به سر آمدن زمان یک حکم است که مقید بودن آن، از دید ما پنهان است و خداوند از ابتدا به هر دو حکم، آگاهی دارد. این تحلیل بر اساس دیدگاه‌های رایج دربارۀ سه مسئله کلامیِ «اراده»، «علم» و «حکمت» ارائه شده است. در روایات و متکلمانِ نخستین امامیه، تفاوت‌هایی در سه دیدگاه یادشده وجود دارد که تحلیل مسئله نسخ بر پایۀ آن‌ها به گونۀ دیگری رقم می‌خورد. بر اساس این دیدگاه‌ها، نسخ، تغییر واقعی در حکم تشریعی خداوند است که بر اساس مصالح و مفاسد روی می‌دهد و نباید آن را بر حکم مقید و مشروط، حمل کرد و تغییر آن را ظاهری دانست.

واژگان کلیدی

نسخ، اراده، مصلحت، مفسده.

************************************

مقاله 6: تحلیل آموزۀ «بداء» بر اساس روایات اهل‌بیت(ع)

سیدجمال الدین موسوی[7]

چکیده

آموزۀ «بداء» از آموزه‌های مسلّم و انکارناپذیر کلام امامیه است. تبیین این آموزه و چگونگی آن از دیدگاه روایات اهل‌بیت(ع) به گونه‌ای که با مبانی خداشناسی در باب علم، قدرت، حکمت و اراده سازگار باشد، مسئله اصلی این پژوهش است. از دیرباز در میان متکلمان در باب چیستی بداء، بحث و گفت‌وگو بوده و اکثر باورمندان بداء به دلیل برخی مشکلات، آن را به معنای «نسخ» دانسته‌اند. با کاوش در روایات و بررسی دیدگاه آن‌ها دربارۀ مبانی مسئله بداء، همچون علم و اراده، به نظر می‌رسد می‌توان تحلیل متفاوتی از بداء داشت و آن را به تغییر اراده و پیدایش ارادۀ جدید تفسیر کرد. مطابق این دیدگاه، هم بر علم پیشینیِ خداوند و پیراستن آن از جهل تأکید شده و هم توجیه و تأویل خلاف ظاهر در روایات بداء راه پیدا نکرده است.

واژگان کلیدی

اراده، مشیت، علم ذاتی، علم مخلوق، بداء،

************************************

مقاله 7: نقد و بررسی شبهات کتاب «اصول مذهب الشیعه» دربارۀ بداء

عطیه‌سادات فیض[8]

محمدحسن نادم[9]

چكيده

اعتقاد به آموزۀ «بداء» از مشخصات شیعۀ دوازده‌امامی است و سایر فرقه‌های شیعی و اسلامی يا منکر آن هستند یا در مصادیق بداء با شیعۀ دوازده‌امامی متفاوتند؛ در نتیجه هنگام مواجهه با این آموزه، شبهات بسیاری را مطرح کرده‌اند. اين مقاله به نقد و بررسی شبهات ناصر القفاری، مؤلف کتاب اصول مذهب الشیعۀ الامامیۀ الاثنی عشریه می‌‌پردازد و با توجه به معنای اصطلاحی «بداء» و اعتقاد مکتب تشیع به علم و قدرت نامحدود خداوند، نشان می‌‌دهد که بداء آن هنگام که برای خداوند استعمال می‌‌شود، به معنای آشکار ساختن و نمایاندن است و این ظهور برای بشر است که اتفاق می‌‌افتد؛ لذا به هیچ وجه مستلزم استناد جهل یا حدوث علم به خدا و یا برتری اهل‌بیت‌(ع) بر خداوند و یا غلو در جایگاه آنان نیست. هم‌چنین اعتقاد به این آموزه، برخلاف اعتقاد یهود به محدود بودن قدرتِ حق‌تعالی، اذعان به قدرتِ نامحدود خداوند است.

واژگان كليدي

علم و قدرت الهی، لوح محفوظ، لوح محو و اثبات، بداء، علم امام.


[1]. استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و عضو انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه ( این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید ).

[2]. دانشجوی دکتری فلسفۀ اسلامی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ( این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید ).

[3] عضو هيأت علمي پژوهشگاه قرآن و حديث؛ دانشجوي دكتري مذاهب كلامي دانشگاه اديان و مذاهب و عضو انجمن كلام اسلامي حوزه علميه.

[4]. دانش آموخته سطح چهار جامعة المصطفي العالميه و دكتراي كلام مركز تخصصي كلام. ( این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید ).

[5]. دانش آموخته سطح چهار حوزه علميه  ( این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید )

[6]. استادیار جامعة المصطفی العالمیة، گروه فقه و اصول (sabm1338@gmail. com).

[7]. پژوهشگر پژوهشگاه قرآن و حديث (پژوهشكده كلام اهل بيت علیهم السلام) و عضو انجمن كلام اسلامي حوزه علميه  ( این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید )  

[8] . دانشجوی دکتری شیعه‌شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب.                                                          این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

[9] . عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب.    این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید                                                                  

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی