ما 72 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

هشتمین شماره فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات کلامی منتشر شد

در این شماره می خوانید:

1) انگاره «معرفت اضطراری» در باور اندیشمندان نخستین امامیه/ محمدتقی سبحانی، محمدحسین منتظری

2) کاربستِ عقل نظری در استنباط آموزه‌های کلامی‌ با تکیه بر متون کلامی/ مهدی نصرتیان اهور

3) گستره علم غيب از دیدگاه عهدين و قرآن/ سیدامین موسوی

4) کلام کاربردی؛ ضرورت و هویت (تطبیقی در ناکامی ‌و کامیابی کلام جدید یا کلام کاربردی)/ مسلم محمدی

5) رابطه ذات با صفات از منظر معتزله/ عبدالهادی اعتصامی

6) مفهوم­سازی جدید از قاعده لطف و وجوب آن در آثار آیت‌الله سبحانی/ موسی ملایری

7) عوالم پیشین در کوفه و قم (ذر، اظله و ارواح)/ روح­ الله رجبی پور

 

  چکیده مقالات این شماره به شرح ذیل می باشد

مقاله1: انگاره «معرفت اضطراری» در باور اندیشمندان نخستین امامیه

محمدتقی سبحانی، محمدحسین منتظری

چکیده

اندیشمندان مسلمان، ایمان و هدایت را بر معرفت به آموزه­ های بنیادینِ اعتقادی متوقف می­دانند، اما این‌که «معرفت» چه ویژگی­هایی دارد، شامل چه موضوعاتی می­شود و چگونه برای انسان به دست می­آید، همواره در تاریخ اندیشۀ اسلامی چالش‌برانگیز بوده است. در این میان، اندیشمندان امامیه در مدرسۀ کوفه، برای پاسخ به پرسش­های مذکور نظریۀ «معرفت اضطراری» را بر پایۀ قرآن و میراث حدیثی شیعه طرح کردند. باور مشهور امامیان نخستین بر آن بود که مفاد کامل معرفتی، در عوالم پیشین اعطا شده و انسان مفاد آن معرفت را در ضمیر خود و بالفعل داراست؛ به همین سبب، معرفت صُنع خدا بوده و برای انسان قابل اکتساب نیست و فقط انسان باید به مفاد آن معرفت متذکر شود. البته در میان اندیشمندان نخستین امامیه، جریان هشام ­بن­ حکم که پیشرو در مباحث کلامی امامیۀ آن دوران است، سعی می­کند تا خوانشی خردپسندتر از باور امامیان ارائه کند. او فعلیتِ معرفت اضطراری را منوط به استدلال و نظر می‌داند تا علاوه بر دوری از نقدها، جایگاه مقبولی برای «استدلال عقلی» نیز بگشاید.

واژگان کلیدی

معرفت، اضطرار، اکتساب، صنع، عوالم پیشین.


 

****************************************************************************************

مقاله2:  کاربستِ عقل نظری در استنباط آموزه‌های کلامی‌ با تکیه بر متون کلامی

مهدی نصرتیان اهور

چکیده                                             

عقل نظری یکی از کابردهای عقل در استنباط مسائل کلامی‌ است. در این کارکرد، عقل از روش‌ها و قواعد خاصی همچون: کشف استلزامات، برهان الغائب علی الشاهد، قواعد بدیهی (استحالۀ دور و تسلسل، استحالۀ ترجیح بلامرجح، برهان خلف) و براهین فلسفی‌ ـ‌ کلامی‌ (برهان تمانع، برهان حدوث، برهان محدودیت، برهان امکان، برهان نظم، انتفای مدلول به انتفای دلیل، استحالۀ انقلاب در ذات، برهان ذو حدین) بهره می‌گیرد.

واژگان کلیدی

عقل نظری، قیاس الغائب علی الشاهد، کشف استلزامات، قواعد بدیهی، براهین فلسفی ‌ـ‌ کلامی.


 

****************************************************************************************

 مقاله3: گسترۀ علم غيب از دیدگاه عهدين و قرآن

سیدامین  موسوی

چكيده

هرچند اعتقاد به غیب و آگاهی از آن، مورد اتفاق ادیان الهی است و یکی از مسائل اساسی علمی و کلامیِ اديان آسماني به شمار می‌رود، اما گسترۀ علم غیب به خاطر پیچیدگی، مورد نزاع و گفت‌وگوی پیروان اديان آسمانی است. بر اساس ديدگاه عهدين و قرآن، خداوند به امورات گذشته و آینده، عالم است و او همه‌چیز را پیش از خلقتش پیش­بینی کرده است. هم‌چنین علم غيبِ انبيا و اوليا که واسطۀ فیض خداوندی‌اند، مورد نزاع است. گروهی بر اين اعتقادند كه آن‌ها با تعلیم الهی، به برخی اسرار غیبی اطلاع می­یابند. و برخي قلمرو علم غیب را از آن‌ها نفی کرده‌ و اعتقاد به علم غيب براي غير خداوند را موجب شرك و كفر مي‌دانند. با بررسی دقیقِ ادیان الهی، به این نتیجه می­رسیم علاوه بر آگاهی خدا از غیب، پیامبران و اولیای او نیز به غیب آگاهند.

واژگان كليدی

غيب، علم غيب، گسترۀ علم غيب، عهد قديم، عهد جديد، قرآن.


 

****************************************************************************************

مقاله 4: کلام کاربردی؛ ضرورت و هویت (تطبیقی در ناکامی ‌و کامیابی کلام جدید یا کلام کاربردی)

مسلم محمدی

چکیده

«کلام جدید» از جمله رویکردهای برآمده از خاستگاه تاریخی ـ فکری تحولات دوران مدرن و نگرش‌های اومانیسمی‌ دوران معاصر است که در گسترۀ مطالعات ديني و وطنی ما نیز تا کنون مواجهه‌های زیادی را فراهم آورده است. یکی از مواجهه‌های مهم در ‌این میان، پرسش از ماهیتِ کلام جدید است که‌ آیا وصف «تجدد»، به خودِ کلام نسبت داده شده یا امری عارضی است؟ عده‌ای تجدد را گریزناپذیر و متأثر از تحول زمانه می‌دانند، تا جایی که برخی، کلام قدیم و جدید را دارای دو هویت معرفتی مستقل دانسته‌اند. نگاه دیگر که گروه غالب کلام‌پژوهان جدید حوزه و دانشگاه به حساب می‌آیند، آن دو را در طول یکدیگر می‌دانند؛ به ‌این معنا که کلام جدید، صورتِ تکامل‌یافتۀ کلام قدیم و ادامۀ آن است، با تفاوت‌هایی که در اجزا و عوارض مانند روش، مبانی و زبان پیدا کرده‌اند. و نظریۀ برخی متکلمان نسل اول حوزه که تفاوت را تنها در مسائل می‌دانند، نه در ذات و ماهیت. ‌این نوشتار در پایان، رویکرد جدیدی متناسب با ضرورت‌های جامعۀ دینی با عنوان «کلام کاربردی» پیشنهاد خواهد داد.

واژگان کلیدی:

علم کلام، کلام جدید، دین‌پژوهی، مسائل کلامی، کلام کاربردی.


 

****************************************************************************************

 مقاله5: رابطۀ ذات با صفات از منظر معتزله

 عبدالهادی اعتصامی

چکیده

رابطۀ ذات با صفات، از اساسی‌ترین مسائل کلامی ‌است که همواره مورد بحث و گفت‌وگو میان‌ اندیشمندان اسلامی ‌بوده است. در این نوشتار، گزارشی دربارۀ رابطۀ ذات با صفات از منظر ‌اندیشمندان معتزلی ارائه شده است. قدریه یا معتزلیانِ نخستین، به دلیل گرفتار نشدن به مشکل تعدد آلهه یا تعدد صفات قدیم در ذات خداوند، از نخستین گروه‌هایی هستند که به طور مطلق، صفات را از ذات خداوند نفی کرده‌اند. گرچه برخی معتزلیان به جهت رهایی از شبهۀ تعطیل، آرای گوناگونی همچون: نیابت، احوال و عینیت صفات با ذات را مطرح کردند، اما هر سه نظریۀ نیابت، عینیت و احوال، قرائتی متفاوت از دیدگاه نفی صفات است.

واژگان کلیدی

وجودشناسی صفات، غیریت، عینیت، نیابت، معتزله.


 

****************************************************************************************

 مقاله6: مفهومسازی جدید از قاعدۀ لطف و وجوب آن در آثار آیت‌الله سبحانی

موسی ملایری

چکیده

غالب متکلمان پیشین بر این مبنا که ارسال رسل از مصادیق لطف مقرِّب است، از طریق قاعدۀ لطف به اثبات ضرورت ارسال رسل می‌پرداختند. از تعابیر علامه حلی در  برخی چنین استنباط کردند که ارسال رسل از مصادیق لطف نیست؛ و به همین سبب، قاعدۀ لطف از نظر ایشان کارآیی خود را برای اثبات ضرورت نبوت از دست داد. از سوی دیگر، از شیخ مفید به بعد، نظریه‌ای رواج پیدا کرد که لطف را عقلاً واجب نمی‌دانست و در نتیجه، کارآیی آن را در اثبات مسائل عقیدتی به چالش می‌کشید. آیت‌الله سبحانی برای حل این مشکل، قائل به تفصیل شده و بر آن است که برخی مصادیق لطف مقرِّب، عقلاً واجب و برخی وجوب عقلی نداشته و تنها لازمۀ جود و تفضل خداوندند. در مقالۀ حاضر، مباحث مذکور در آثار آیت‌الله سبحانی بررسی شده و حدود توفیق و کارآیی آن‌ها مورد ارزیابی قرار گرفته است.

واژگان کلیدی

لطف مقرِّب، لطف محصِّل، تطوّر تاریخی نظریۀ لطف، اقسام لطف، شبهات قاعدۀ لطف.


 

****************************************************************************************

مقاله7: عوالم پیشین در کوفه و قم (ذر، اظله و ارواح)

روح الله رجبی پور

چکیده

مسئله «عوالم پیشین» از مسائل مهم در حوزۀ معارف و به‌ویژه در دانش عقاید است. بررسی سیر تاریخی تعامل محدثان قرون نخستین با روایات عوالم پیشین، از نیازمندی‌های پژوهش در این عرصه است؛ از این رو در این مقاله، با روش گرد‌آوری داده‌ها و تحلیل آن، سیر تاریخی نقل روایات عوالم پیشین و تألیفات در این موضوع در مدرسۀ کوفه و قم و گونۀ بازخورد آن در میان عالمان و جوامع حدیثی، مورد دقت نظر قرار گرفته است. هرچند نوع برخورد محدثان با کتبی با نام «الاظله» که در کوفه نگاشته شده‌اند و چراییِ آن با ابهام روبه‌روست، اما در مجموع می‌توان گفت، بسیاری از محدثان و علمای شیعه در دو حوزۀ حدیثی کوفه و قم، که برخی از اصحاب اجماع بوده‌اند، با وجود گرایش‌های مختلف، به نقل این دسته از روایات پرداخته‌اند. این نوع تعامل، نشان‌دهندۀ مقبولیتِ اصل این مسئله در مدرسه‌های کوفه و قم است.

واژگان کلیدی

عوالم پیشین، عالم ذر، عالم اظله، عالم ارواح، مدرسۀ کوفه، مدرسۀ قم.


 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی