ما 64 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

پنجمین شماره فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات کلامی منتشر شد

 در این شماره می خوانید:

  1. کاربست عقل عملی در استنباط آموزه های کلامی با تکیه بر متون کلامی
  2. مقایسۀ دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی دربارۀ ارادۀ الهی و ارزیابی دو دیدگاه بر اساس روایات
  3. نقش مصلحت ( لطف و اعتبار) در  توجیه آلام ابتدایی در رهیافت کلامی
  4. امامت و مسأله بدا ( بررسی یک روایت «ما بدالله مثل ما بدا فی اسماعیل)
  5. تبیین  ادله‌ی قرآنی متکلمان در مسأله‌ی إستطاعت
  6. موارد استدلال تفسیری- کلامی به آیه لا اکراه فی الدین
  7. کلام اجتماعی (چیستی ،خاستگاه ،رویکرد

چکیده مقالات این شماره به قرار ذیل می باشد:

مقاله1) کاربست عقل عملی در استنباط آموزه های کلامی با تکیه بر متون کلامی

رضا برنجکار / مهدی نصرتیان اهور

چکیده

علم کلام از جمله علومی ‌‌است که از هردو منبعِ عقل و نقل، در استنباط آموزه‌های اعتقادی بهره می‌برد. عقل نیز در حوزۀ کلام، کارکردهای گوناگونی همچون کارکردِ نظری، عملی، استنباطی و دفاعی دارد. مقالۀ حاضر به بحث «کارکرد عملی» می‌پردازد. از جمله مهم‌ترین کارکردهای عقل عملی در حوزۀ کلام، اثبات حسن و قبح افعال است که با توجه به آن، مسائل گوناگونی از آن استخراج می‌شود. در این نوشتار، به نمونه‌هایی اشاره می‌شود که با قاعدۀ حسن و قبح عقلی اثبات شده‌اند؛ هم‌چنین عقلِ عملی با تکیه بر قاعدۀ لطف، دفع ضرر محتمل، وجوب شکر منعم و تعلیق الواجب علی الجائز، مسائل گوناگون کلامی‌‌ را استخراج می‌کند.

واژگان کلیدی

عقل، عقلِ عملی، قاعدۀ لطف، حسن و قبح عقلی.


مقاله2) مقایسۀ دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی دربارۀ ارادۀ الهیو ارزیابی دو دیدگاه بر اساس روایات

محمد علی دولت /  موسی ملایری

چکیده

این مقاله در صدد است، ضمن گزارش و ارزیابیِ دقیق دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبائی دربارۀ ارادۀ الهی، نظریه‌ای نزدیک‌تر به روایات ارائه کند. ملاصدرا، ارادۀ الهی را از صفات ذات و مساوق با علم به نظام اصلح می‌داند. علامه طباطبائی به دلیل ضعف فلسفیِ نظریۀ صدرا و نیز به دلیل تعارض آن با روایاتی که اراده را حادث، صفت فعل و غیر از علم و حبّ الهی می‌دانند، نظریۀ دیگری ارائه کرده و صفت اراده را از صفات فعل و از لوازم قدرت و اختیار الهی به ‌شمار آورده است. بر اساس نظریۀ سوم، که به گمان ما مستفاد از روایات است، مشیت که برخاسته از حکمت الهی است، واسطۀ علم و قدرت الهی با ارادۀ اوست و ارادۀ الهی موجب تقدیر و قضای الهی و بالتبع، تحقق خارجیِ فعل است. این نظریه در جهات سلبی، منطبق با نظریۀ علامه و در جهات اثباتی، مغایر با آن است.

 واژگان كليدی

ارادۀ الهی، ارادۀ ذاتی، صفت فعل، علم الهی، علم به نظام احسن، قدرت الهی، مشیّت.


 مقاله3) نقش مصلحت ( لطف و اعتبار) در  توجیه آلام ابتدایی در رهیافت کلامی

حمیدرضا سروریان

چکیده

مفهوم «مصلحت» و عناوین نزدیک آن (لطف و اعتبار) در توجیه آلام ابتدایی، نقش محوری دارد. درواکاویِ مفهوم مصلحت دررهیافت کلامی، مفهوم کلی آن درنظر گرفته شده و در آیات وروایات،بیشتر به مصادیق  مصلحت مانند: اجر، آزمایش الهی، کمال انسان،افرایش اجر و...اشاره شده است.متکلمان اسلامی‌دربارۀ نقش مصلحت در نیکوییِ آلام ابتدایی، چهارقول بیان کردند؛ بنابر نظر اول، فعل الهی عین مصلحت است و نه می توان با معیاربشری فعل الهی راسنجید و نه امری را بر خدا الزام کرد.در نظر دوم، مصلحت در نیکوییِ آلام ابتدایی، نقشی ندارد .و جبران بیرونیِ خداوند برای نیکویی آن کافی است.در نظر سوم، مصلحت شرط کافی برای نیکویی آلامِ ابتدایی است و به جبران بیرونی نیاز نیست. در نظر چهارم با وجود ضرورتِ مصلحت برای نیکویی آن، جبران بیرونی نیز ضروری می‌نماید. نتیجۀ چالش اقوال مزبور، نظریۀ پنجم است که بر اساس آن، همراهی دائمی‌مصلحت با تمام آلام ابتدایی، لازم است اگر چه در برخی از آلام ابتدایی، کافی نیست.

واژگان کلیدی: آلام ابتدایی، مصلحت، لطف، عبرت گرفتن، جبران بیرونی (عوض).


 مقاله4) امامت و مسأله بدا ( بررسی یک روایت «ما بدالله مثل ما بدا فی اسماعیل)

مهدی فرمانیان / احسان جندقی

چکیده

حدیث: «ما بدا لله مثل ما بدا فی اسماعیل» با یکی از عقاید اختصاصی شیعه، یعنی «بداء» ارتباط وثیق یافته است. بررسی سندی حدیث نشان می‌دهد، این حدیث بیشتر در منابع امامیه وجود دارد و اکثر اسناد آن، مرسل و مقطوع هستند. تنها سند معتبر در «اصل» زید نرسی آمده است که برخی اهل رجال، خود زید را توثیق نکرده‌اند، اما امامیه به جهت نقل اصل زید از سوی ابن‌ابی‌عمیر، این اصل را پذیرفته‌اند. در متن حدیث نیز لفظی که به امامت اسماعیل‌ اشاره داشته باشد، وجود ندارد، اما به خاطر تفسیر عمدی زیدیان و سرایت این برداشت به دیگر فرقه‌های اسلامی، مسئله‌ای مورد مناقشه در طول تاریخ شده است. بررسی محتوایی حدیث نیز این نکته را به دست می‌دهد که این روایت، هیچ ارتباطی به امامت اسماعیل ندارد و حتی خود اسماعیلیان به خاطر تضادی که این حدیث با مبانی آنان دارد، توجه چندانی به این حدیث نکرده‌اند.

واژگان کلیدی: بداء، امامت اسماعیل‌بن‌جعفر، اسماعیلیه، امامیه، زیدیه.


مقاله5) تبیین  ادله‌ی قرآنی متکلمان در مسأله‌ی إستطاعت

جعفر رحیمی

چکیده

هر کدام از طرف‌داران استطاعت مع‌الفعل و استطاعت پیش از فعل، برای اثبات نظریۀ خویش به قرآن استناد کرده‌اند. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به آثار متکلمان، به بررسی و نقد ادلۀ قرآنی متکلمان مذاهب مختلف کلامی پرداخته است. متکلمان معتزلی با استناد به آیه‌هایی مانند: أَنْ أَلْقِ عَصاك که ظاهر در قدرت داشتن پیش از فعل است، به استطاعت پیش از فعل‌ قائل شدند. اهل حدیث و اشاعره با پذیرش تکلیفِ مالایطاق و با استناد به آیه‌هایی مانند: لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ، استطاعت مع‌الفعل را گردن نهادند. ماتریدی نیز با آنان هم‌داستان است، مگر در پذیرش تکلیف مالایطاق. در میان متکلمان امامیه، هردو قول استطاعت پیش از فعل و مع‌الفعل طرف‌دارانی داشته است. به نظر می‌رسد، قرآن تصریحی به هیچ‌کدام از دو نظریۀ مذکور ندارد و استناد متکلمان به قرآن، همراه با تأویل و تحمیل نظریه بر آیات بوده است.

واژگان کلیدی

استطاعت کلامی، ادلۀ قرآنی استطاعت، معتزله، اشاعره، شیعه، ماتریدیه، اهل حدیث.


مقاله6) موارد استدلال تفسیری- کلامی به آیه لا اکراه فی الدین

مهدی فانی / محمد حسین رجبی

چکیده

مقاله حاضر مهمترین مواردی را که دانشمندان علم کلام به آیۀ ﴿ لا اکراه فی الدین﴾ استناد کرده اند ، مورد بررسی قرار داده است ؛ بر این اساس آیۀ شریفه در دو جهت مورد استدلال قرار گرفته است: 1. در مورد افعال الهی؛ مانند: قاعدۀ لطف، تشریع قوانین و تکالیف به شرط اختیار و نیز امتحان الهی؛ 2. در مورد آنچه به انسان‌ها مربوط می‌شود (اعم از معصومان علیهم السلام و غیر آنان)؛ مانند: بحث عصمت و بحث از وظیفۀ پیامبرصلی الله وعلیه وآله که در ارتباط با معصومان علیهم السلام مطرح گردیده و مباحثی چون: نفی تقلید در عقاید و آزادی فکر و عقیده در رابطه با همۀ انسان‌ها. و سرانجام، بحثِ «کثرت‌گرایی دینی و نفی جبر» از مباحثی است که در راستای اندیشه و دیدگاهِ گروه‌های مختلف فکری و کلامی (قدیم و جدید) مورد تأمل قرار گرفته است. از بررسی موارد فوق بدست می آید که محوری ترین موضوعی در این راستا ، بحث «نفی جبر و اثبات اختیار» است که بر اساس آن، استدلال‌های دیگر شکل می‌گیرد.

واژگان کلیدی

دین، اختیار، نفی اجبار، تکالیف، آزادی عقیده.


مقاله7) کلام اجتماعی (چیستی ،خاستگاه ،رویکرد)

روح‌الله شاکری‌زواردهی / مرضیه عبدلی‌مسینان

چکیده

«کلام اجتماعی» شاخه‌ای از الهیات اجتماعیِ اسلامی است که به استنباط، تبیین و دفاع از آموزه‌های اعتقادی و دیدگاه‌های دینی در باب مسائل اجتماعی می‌پردازد. متکلمان اسلامی در طول تاریخ و در سایۀ روی‌کرد حداکثری به دین، توجه همه‌جانبه‌ای به حضور دین در تمامی ابعاد زندگی اجتماعی بشر داشته‌اند؛ هرچند میراث اجتماعی آنان در قالب رشتۀ مستقلی گنجانده نشد، چراکه این تحقیقات اجتماعی نخست در اروپا و آمریکا و در واکنش به شرایط اجتماعیِ غرب و مسیحیت، ظهور کرد و پس از آن در سایر سرزمین‌های اسلامی نمایان شد. کلام اجتماعی در مقایسه با علوم اجتماعی دیگر، به دلیل ویژگی‌های ممتاز روش‌شناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی، در نظریه‌پردازی برای مسائل جامعه، قابلیت رشد وشکوفایی دارد .

واژگان کلیدی: کلام، الهیات، اجتماع، الهیات اجتماعی، کلام اجتماعی.


 به استناد ماده واحده مصوبه جلسه 625 مورخ 1387/3/21 شورای عالی انقلاب فرهنگی، مصوبات شورای عالی حوزه علمیه قم در خصوص اعطای امتیازعلمی به مجلات علمی، تأسیس انجمن­ های علمی، قطب­ های علمی و واحدهای پژوهشی و همچنین امتیازات کرسی­ های نظریه­ پردازی، نقد و مناظره و آزاد اندیشی در حـوزه، دارای اعـتبار رسمی بـوده و مـوجد امـتیازات قـانونی در دانـشگاه ­ها و حوزه­ های علمیه می­ باشد.

 

به استناد مصوبه 585 مورخ 1387/6/24 شورای عالی حوزه های علمیه و با توجه به ارزیـابی کـمیسیون نـشریات علمی حوزه، شورای اعطای مجوزها و امتیازهای علمی در جـلسه مورخ 1392/03/28 رتـبه عـلمی ـ پـژوهشی به نـشریه تـحقیقات کـلامی اعـطاء گردید.

 

انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی